Aanbieding

De clubbladen van Meet The Magic kunnen nu nog besteld worden.

Onder de loep

Een ingescand beeld van het origineel artikel in het clubblad MTM 23
kan je onderaan deze pagina vinden.

DISNEY'S HAUNTED HOUSES

DEEL I: GESCHIEDENIS VAN DE GRIM GRINNING GHOSTS

INLEIDING

Enig in zijn soort, barstensvol verbeelding en met een mysterieuze aantrekkingskracht: dat zijn in een notendop de kenmerken van de Disney-spookhuizen, die hun bezoekers verrassen op een donkere en kronkelende rit in een wereld vol illusies. Het is dus niet echt verwonderlijk dat deze verbazingwekkende attracties een eigen geschiedenis hebben, boordevol kronkels en vreemde wendingen.

De eerste sporen van een Disney-spookhuis gaan terug tot 1951… bijna een halve eeuw geleden! In 1957 werkte Imagineer Ken Anderson samen met Walt Disney aan de eerste echte concepten voor een 'ghost house'-attractie. Rond 1959 zaten Yale Gracey en Rolly Crump op de tweede verdieping van de Disney Studio in Burbank te sleutelen aan verhaalideeën en diverse illusies. Yale Gracey bleef gedurende de ganse jaren '60 verbonden aan het project, waarbij hij verscheidene optische technieken perfectioneerde.

Op een strooibiljet dat in 1961 aan de hoofdingang van het Park werd verspreid onder de bezoekers, stond te lezen dat het Disney-spookhuis zou worden geopend in 1963. Tekeningen uit die periode onthulden dat bezoekers het huis zouden betreden via een 'uitrekkende' kamer die hen onder de spoorwegberm bracht. Vervolgens kregen ze toegang tot een van de twee identieke doorloop-attracties. De eerste steen voor het eerste Disney-spookhuis - het Haunted Mansion in Disneyland Anaheim - werd gelegd in 1962. De buitenbouw met de ivoren zuilen, de schoorstenen in baksteen en het smeedijzeren traliewerk, was voltooid in 1963. De afwerking binnenin liet echter nog een tijdje op zich wachten…

Als een onheilspellend voorteken van wat zou komen, stond het huis aan de rand van het New Orleans Square zes jaar lang te wachten op zijn 'officiële inhuldiging'. De enige aanwijzing voor wat zich binnenin kon afspelen, was een bordje met de boodschap dat de dienst 'Disneyland Ghost Relations' sollicitaties aanvaardde voor geesten die wensten te genieten van een 'actieve afzondering' op deze 'happy haunting grounds'. Het Haunted Mansion overleefde ook andere hindernissen: de absolute voorrang die werd gegeven aan de ontwikkeling en installatie van de attracties en shows voor de New York World's Fair in 1964-1965 (zie MTM n° 1, p. 5), het latere werk voor de Pirates of the Caribbean (zie MTM n° 8, pp. 4-13 en MTM n° 9, pp. 4-13), het New Tomorrowland, en… het verlies van Walt Disney in 1966. Uiteindelijk, nadat allerlei geruchten en speculaties het Disney-spookhuis in een mysterie hadden gehuld, werd het Haunted Mansion geopend voor het publiek in de zomer van 1969.

EEN THUIS VOOR DAKLOZE GEESTEN

Het Haunted Mansion van Disneyland in Anaheim wekt vandaag nog evenveel ontzag en bewondering op als toen de attractie werd geopend in 1969. In het 1999 Guiness Book of World Records staat het Haunted Mansion nog steeds geboekstaafd als 'World's Largest Dark Ride'. Bezoekers die het onheilspellende interieur betreden op de tonen van een mysterieuze melodie en vervolgens een rit maken in een van de 'Doom Buggies' langs de '999 Happy Haunts', zijn er zich misschien van bewust dat het jaren heeft geduurd om deze populaire attractie te voltooien. Weinig bezoekers weten echter dat Walt Disney al plannen had voor een 'haunted house'-attractie zelfs voor de opening van zijn themapark in 1955.

Op een van de allereerste illustraties die ontwerper Harper Goff maakte voor het Disneyland-project (1952-53) was een akelig, door vleermuizen geteisterd 'haunted house' te zien, gelegen op een heuvel nabij Main Street. In een van zijn conceptuele plattegronden voor het Disneyland-park situeerde Marvin Davis eveneens een spookhuis in de buurt van Main Street.

Imagineer John Hench werkte nauw samen met Walt Disney tijdens de jaren van planning, design en constructie die voorafgingen aan de opening van het themapark in Anaheim. Zo beleefde John een boeiend moment met Walt tijdens een werkbezoek aan Engeland. Walt en John waren te gast in de radiostudio's van de BBC. Walt kreeg de microfoon en werd gevraagd promotie te maken voor projecten die op stapel stonden. Totaal onverwachts begon Walt te vertellen over zijn belangstelling voor de vele vervallen 'spookhuizen' die hij had gezien in Engeland en in andere landen. Walt uitte met enige zin voor humor zijn bezorgdheid voor de geesten die hun onderkomen dreigden te verliezen wanneer deze vervallen huizen zouden worden gesloopt. "Kom naar Disneyland," concludeerde Walt Disney. Vervolgens beschreef hij zijn ideeën voor een 'haunted house' dat hij plande te bouwen en waar 'dakloze' geesten een nieuw onderkomen konden vinden.

In januari en februari 1957 hadden medewerkers van WED (nu Walt Disney Imagineering) voorbereidend werk geleverd voor een verhaal over 'Captain Gore and Priscilla', twee hoofdpersonages die de geplande spook-attractie zouden betrekken. Andere Disney-medewerkers hadden enkele spookverhalen neergepend, gebaseerd op onderzoek verricht in Louisana, en overwogen een vertelling te laten inspreken door James Mason of Peter Lorre (zij speelden respectievelijk de rol van Captain Nemo en Conseil in 20,000 Leagues Under the Sea uit 1954). New Orleans was reeds uitgekozen als historisch kader voor de spookhuis-attractie. Met behulp van de decors voor de TV-serie 'Zorro' werd de haalbaarheid getest om groepen van 20, 30 en 40 personen in een 'doorloop'-attractie (walk-thru) te laten bewegen. Tevens werden de patronen van tourgroepen in het Winchester Mystery House bestudeerd. In maart 1957 besloot Walt Disney de verdere ontwikkeling van zijn 'Haunted House' over te dragen aan een van zijn eerste Imagineers… Ken Anderson.

HET HUIS ANDERSOM

Ken Anderson had verscheidene ontmoetingen met Walt Disney, waarbij de buitenkant van het 'Haunted House' werd beschreven, de kamers in het huis werden afgebakend en een aantal van de effecten voor de bezoekers werden bedacht (zie 'Een interview met Ken Anderson'). Zo kreeg Ken te horen dat de attractie zou worden gebouwd in de buurt van het te ontwikkelen 'New Orleans'-gebied in Frontierland, dus gingen zijn gedachten meteen naar een herenhuis (mansion) uit de zuidelijke staten van de States rond 1800. Ook al bestudeerde Ken in hoofdzaak foto's en tekeningen van oude huizen in Louisiana, voor het finale ontwerp haalde hij zijn inspiratie bij een bestaand herenhuis in Baltimore (Maryland, VS). Kens eerste illustratie van het 'Haunted House' toonde een vervallen bouwwerk (zijn tekening werd met waterverf ingekleurd door Sam McKim). Tot Kens grote verbazing keurde Walt het voorstel af en benadrukte hij dat in zijn themapark alles er piekfijn moest uitzien. Binnenin kon Ken doen wat hij wilde, maar de buitenkant diende er netjes uit te zien.

Zoals het geval is voor de meeste attractie-projecten in handen van Walt Disney Imagineering, is de eerste stap in het project een uitgeschreven beschrijving van de attractie. Als dat voorstel voldoende steun krijgt, worden de belangrijkste scènes en de mogelijke animatie uitgetekend. Vervolgens worden schaalmodellen en proefmodellen op ware grootte gemaakt om de effecten en illusies uit te testen. Aldus verwerkte Ken Anderson de ideeën van Walt Disney (waaronder een inleidende vertelling die door Walt zelf zou worden ingesproken) in een 'Haunted House'-verhandeling die hij voltooide in september 1957. Hieronder bekijken we van nabij deze beschrijving van het originele 'Haunted House', zoals bedacht door Walt Disney en Ken Anderson.

HET VERHAAL VAN DE BLOOD FAMILY

Bezoekers dienden de vertrouwde Disneyland-paden te verlaten en een wandelpad te betreden, waarlangs met mos gedrapeerde magnolia's en eikebomen groeiden. Wijnstokken en hoge bomen zouden de inval van het zonlicht belemmeren, wat de mysterieuze sfeer van de omgeving zou benadrukken terwijl de bezoekers de smeedijzeren poorten voorbij stapten. Langs het wandelpad tussen de bomen zou een verwaarloosde begraafplaats te zien zijn met beelden die leken te bewegen en botten die gedeeltelijk opstaken uit de grond. Het eigenlijke 'spookhuis' zou goed verborgen blijven tot de bezoekers er bijna voorstonden. Achter de ramen op de bovenste verdieping zouden vreemde gezichten opduiken.

Het eerste verhaal dat werd bedacht voor het 'Haunted House' ging als volgt: Het huis zou zijn gebouwd door een rijke zeekoopman voor zijn nieuwe bruid (dat verklaart de windwijzer met het zeilschip dat vandaag nog te zien is bovenaan het helmdak van het Haunted Mansion). Na de bruiloft zou de jonge, welopgevoede echtgenote ontdekt hebben dat haar bruidegom een bloeddorstige piraat was. Hij zou haar hebben vermoord in een moment van razernij, maar haar geest kwam hem terug opzoeken. De piraat raakte zo gekweld door haar geest dat hij zich uiteindelijk verhing aan de dakspanten op de zolder. Aldus waren beide geesten gedoemd om in het herenhuis rond te waren. (Dit verhaal biedt een mogelijke verklaring voor de aanwezigheid van de huidige 'Ghost Host' - misschien wel de zeepiraat - opgehangen aan de spanten van de 'uitrekkende' kamer). Het idee van een bruiloft zou een sleutelelement blijven in de originele plannen van Walt Disney en Ken Anderson.

Eens binnen zou een gids de bezoekers begeleiden op hun verdere wandeling… en de stem van Walt Disney, te horen boven de hoofden van de bezoekers in het toegangsportaal, zou het verhaal van de Blood Family vertellen evenals de tragische geschiedenis van het huis zelf: "Dit is het landgoed van de onfortuinlijke Blood Family… het huis werd gebouwd omstreeks 1800 langs een moerassige rivierarm in de buurt van New Orleans en werd in zijn geheel naar hier overgebracht omdat het zo een prachtig voorbeeld van vroeg 19de-eeuwse architectuur was… we begonnen met de restauratiewerken zodra het huis in Disneyland aankwam, maar vreemd genoeg werd het werk van overdag telkens vernield tijdens de nacht… de nachtwaker vertelde dat hij akelige geluiden hoorde en vreemde lichten zag… ons huis kende een tragische en bloederige geschiedenis van onfortuinlijke eigenaars die een plotse en gewelddadige dood stierven, wat ertoe leidde dat hun ongelukkige geesten zijn achtergebleven om de onvoltooide missies van hun leven af te werken…"

Walts vertelling zou nog een tijdje doorgaan, waarbij hij benadrukte dat alles in het werk was gesteld om het bezoek veilig te laten verlopen, maar dat een gids noodzakelijk was. De gids, gekleed als butler, zou vervolgens het woord nemen en een aantal van de historische geesten in het huis beschrijven. Hij zou erop wijzen dat er een ongewoon drukke activiteit heerste onder de geesten aangezien een trouwplechtigheid op het programma stond. Op een bepaald moment tijdens zijn uiteenzetting zou de gids behendig de aanvalspoging van 'Hairy the Arm' ontwijken. Deze brutale huisknecht zou hem immers proberen vast te grijpen vanuit een glijdend paneel in de wand. De groep van bezoekers zou vervolgens de gids volgen op hun tocht door de zeven kamers van het huis, waarbij ze allerlei vreemde taferelen en verschijningen te zien kregen die door de gids werden voorzien van de nodige uitleg. De gids zou trouwens verscheidene malen verdwijnen (via geheimen panelen in de gangen die in feite een kortere weg waren) en terug opduiken om de bezoekers toe te spreken wanneer zij bij de volgende scène waren aangekomen.

EEN GEESTIGE TROUWPARTIJ

De kamers en gangen in het 'Haunted House', zoals ze in 1957 leefden in de verbeelding van Walt Disney en Ken Anderson, zouden een aantal ideeën en verhaalelementen bevatten die later werden geschrapt toen het project evolueerde van een doorloop-attractie naar de doorrij-attractie die we vandaag kennen. Ook van het concept om een plot of verhaallijn te introduceren - met specifieke personages en een gedetailleerde context voor de activiteiten van de geesten - werd in latere jaren afgestapt. Zonder een echte verhaallijn waren geplande scènes, waaronder de slaapkamer met een 'moorddadig' bed en andere tragische wreedheden uit het verleden van de Blood Family, niet langer nodig. Verhaalelementen, zoals de 'verdwenen Disneyland-timmerman', ingesloten achter de lambrisering van het huis (omdat hij het probeerde te restaureren), en 'Hairy the Arm' (de gekke, brutale knecht van de oude Blood Family), werden eveneens geschrapt.

In de originele attractie zouden de geesten in het huis volop bezig zijn met de voorbereidingen voor een huwelijksplechtigheid waarop allerlei beroemde geesten uit de wereldgeschiedenis waren uitgenodigd. In een bepaalde scène zou het hoofd van Anne Boleyn, die het slachtoffer was geworden van een koninklijke onthoofding, van de trappen rollen in de richting van de bezoekers en de 'Bruidegom', gekluisterd en geboeid, zou helemaal 'verwikkeld' zitten in de voorbereidingen van het huwelijk. Verwijzingen naar personages uit Disney-films, zoals 'The Lonesome Ghosts' en 'The Headless Horseman' (uit 'The Adventures of Ichabod and Mr. Toad), werden niet langer weerhouden toen de noodzaak van een verhaallijn in het 'Haunted House' aan kracht verloor.

Er bestonden verscheidene ontwerpen voor geheime panelen (een open haard die naar boven zou schuiven, boekenkasten die naar binnen zouden zwieren) aangezien de originele plattegrond van de attractie ruimte liet voor kamers en gangen die in omvang overeenstemden met de afmetingen in een echt huis. Van deze benadering werd echter afgestapt toen het 'wandelparcours' werd veranderd in een ritstructuur met voertuigjes. Andere effecten, zoals krakende vloeren en instortende zolderingen, werden omwille van dezelfde reden geschrapt. Verdwenen eveneens uit het aanbod: geluidseffecten met rammelende kettingen, dolende stemmen (sommige zouden de naam van voorbij wandelende bezoekers fluisteren), huilende weerwolven en wijdlopige vertellingen door de gidsen en de 'geestige' gastheren. Aangezien de buitenkant van het 'Haunted House' er minder 'vervallen' ging uitzien, konden ook de onbegraven botten, de bewegende beelden in de tuin en de vreemde gezichten achter de ramen niet langer in het buitenste gedeelte van de attractie worden verwerkt.

DE GEEST VAN WALT

Toch zijn er een aantal ideeën en visuele effecten aanwezig in het huidige Haunted Mansion (en in de andere Disney-spookhuizen) die hun oorsprong vinden in de originele beschrijving van Walt Disney en Ken Anderson uit 1957. Op de eerste tekeningen van het 'Haunted Mansion' gemaakt door Ken (en afgekeurd door Walt omwille van het 'vervallen' uitzicht) staat niettemin het statige herenhuis zoals het uiteindelijk (in fraaiere staat) werd opgetrokken in Frontierland. Buiten bevinden zich de smeedijzeren omheining en de begraafplaats met de humoristische grafopschriften en heerst de New Orleans-sfeer, zoals bedacht in 1957. Vanaf het begin waren er plannen om het interieur van het huis onder te dompelen in een nachtelijke sfeer, om geesten te laten materialiseren en zweven, om muziekinstrumenten te laten bespelen en… om geesten in te schakelen (aanvankelijk werd gedacht aan Dracula, enz.) die de bezoekers 'naar huis zouden volgen'. Een rit in een van de huidige Disney-spookhuizen begint met een groep van zo'n 40 personen die (door een butler) worden begeleid naar een verborgen lift met 'uitrekkende' schilderijen, waar ze een vertelling te horen krijgen. Boven hun hoofden zweeft plots een geest opgehangen aan een touw rond zijn nek. Vervolgens zakken zij af naar een gang met gesloten deuren en bizarre portretten… het zijn allemaal ideeën bedacht en neergeschreven door Ken Anderson en Walt Disney in hun 'Haunted House'-beschrijving uit 1957.

Het is boeiend te zien dat de huidige Disney-spookhuizen (en Phantom Manor in het bijzonder) een aantal sleutelscènes bevatten die verband houden met het originele 'trouwfeest'-verhaal. In zijn verhandeling van 1957 beschreef Ken Anderson een kamer - twee verdiepingen hoog - met een balkon dat uitkeek over een grote hal waarin zich geesten zouden bevinden, gezeten aan een indrukwekkende bankettafel bedekt met een huwelijkstaart en kaarsen, een waarin een 'onzichtbare geest' een orgel zou bespelen. En uiteraard, een van de meest beklemmende taferelen in de Disney-spookhuizen is het beeld van de 'Bruid'… haar ogen schitterend vanuit een onzichtbaar gelaat en haar rode hart zichtbaar kloppend…

Het is niet verwonderlijk dat een attractie zoals het Haunted Mansion een groot aantal veranderingen onderging tijdens het ontwikkelingsproces. In 1958 kregen Rolly Grump en Yale Gracey de opdracht om de vooropgestelde illusies om te zetten in uitvoerbare technieken. Voor een groot aantal van de speciale effecten die ze ontwikkelden, vonden ze inspiratie bij de grote illusies bedacht door goochelaars uit de 19de eeuw en in een verhalenreeks gepubliceerd in 1913 onder de titel 'The Boy Mechanic'. In 1961 maakte Marvin Davis nieuwe ontwerptekeningen voor de buitenkant van het Haunted Mansion. De shows en attracties die het WED-team hadden klaargestoomd (en de technologie die ze daartoe perfectioneerden) voor de New York World's Fair van 1964 hadden een enorme impact op de manier waarop alle latere attracties voor Disneyland werden ontworpen. In juli 1964 gebruikten Marc Davis en Claude Coats hun talenten om een nieuwe wending te geven aan het 'spookhuis'-project, dat toen de benaming 'Haunted Mansion' kreeg (Ken Anderson zat toen terug bij de afdeling 'Feature Animation' van de Studio). In januari 1965 bepaalde het project-team, bestaande uit Rolly Crump, Marc Davis, Jack Ferges, Blaine Gibson, Yale Gracey, Chuck Myall, Wathel Rogers en Marty Sklar, grotendeels het uitzicht van de 'Haunted Mansion'-attractie zoals we die vandaag kennen.

In een aflevering van het populaire TV-programma 'Walt Disney's Wonderful World of Color' uit 1965 nodigde Walt de eerste 'Disneyland Ambassador', Julie Reihm, uit voor een rondleiding achter de schermen van WED. Op die manier kregen Julie en het TV-publiek een onaangekondigde voorvertoning van enkele toekomstige projecten voor Disneyland, waaronder het 'Haunted Mansion'. Walt onthulde dat hij een uitnodiging richtte tot geesten over de ganse wereld om hun intrek te nemen in dit nieuwe 'huis'. Om kandidaat-bewoners aan te moedigen beloofde Walt dat het herenhuis een groot aantal spinnenwebben zou hebben evenals krakende deuren en vloeren. Tijdens het TV-programma demonstreerde Marc Davis het metamorfose-effect in het portret van Medusa en toonde hij de langer wordende schilderijen van de 'uitrekkende' kamer. Rolly Grump gaf uitleg over het 'Museum of the Weird', een concept dat later werd geschrapt uit het project. Het museum zou een verzameling van vreemde voorwerpen uit de ganse wereld zijn geweest, waaronder een 'candle man' (een man als brandende kaars) en een zigeunerwagen die tot leven zou komen. 

We beëindigen deze beschrijving van de 'originele' spookhuis-attractie met een citaat uit de vertelling zoals die in 1957 zou te horen zijn geweest door de bezoekers van het 'Haunted House': "Het huis blijkt té gevaarlijk om in te wonen, maar wij zijn erin geslaagd de vertrekken voldoende veilig te maken voor een bezoek… het is op mysterieuze wijze immer nacht in het huis… de nacht waarin alle geesten gedoemd zijn te bestaan… we raden aan dat u dicht bij elkaar blijft tijdens het bezoek, en wij verzoeken u steeds de instructies van de gids op te volgen… "

DOOM BUGGIES

Tijdens de twaalf jaren van planning en constructie die aan de opening van het eerste Disney-spookhuis voorafgingen, werden een groot aantal technologische verbeteringen geïncorporeerd in het finale ontwerp van de attractie. De vele 'technische' illusies, die waren uitgewerkt door Yale Gracey en andere WED-medewerkers, werden gebruikt om de tientallen spookachtige decors en figuren tot leven te brengen, die waren bedacht door Marc Davis en andere Imagineers (waaronder Claude Coats, Blaine Gibson, Wathel Rogers en Xavier Atencio). Disney's gloednieuwe 'OmniMover System Vehicles', die voor het Haunted Mansion werden herdoopt tot 'Doom Buggies', waren nagenoeg identiek aan de 'Atomobiles' die voor het eerst werden gebruikt in de 'Adventure Thru Inner Space'-attractie uit 1967 (werd gesloten in 1985). Deze manier om bezoekers te vervoeren doorheen een binnenattractie gaf de mogelijkheid om meer invloed te hebben op de beelden en geluiden die de bezoekers uiteindelijk te zien kregen. Dankzij deze richtinggevende controle over het publiek kon in het ontwerp van de attractie worden gewerkt met open en ongedefinieerde ruimtes. Immers, de aandacht van elk paar bezoekers kon op specifieke zaken worden gefocust en daarbij worden afgestemd op geluidseffecten en een begeleidende vertelling (via luidsprekers in het wagentje).

Het Haunted Mansion is een attractie die werd beïnvloed door een groot aantal artiesten en innovaties. Tevens zijn er een aantal gelijkenissen met de eerder gerealiseerde 'Adventure Thru Inner Space'-attractie van Tomorrowland, vooral op het vlak van ruimtelijke verhoudingen en omringende projecties. Bob Gurr, die op dat moment Director of Transportation was voor Disneyland, werkte samen met John Hench, Roger Broggie en enkele anderen aan de ontwikkeling van het OmniMover-systeem. Bob vertelde ooit dat hij op een dag in het bureau van John Hench stond te praten over de zaken die Disney Imagineering had geleerd uit de projecten voor de World's Fair. Om één of andere reden had Hench tussen de spullen op zijn bureau een rode, plastic appel liggen. Bob Gurr nam de appel op bij het steeltje en deed hem rondtollen. Zo begonnen de twee mannen te praten over de noodzaak van een attractievoertuigje (op een lopende band) dat kon ronddraaien net als de appel. Kort daarna begon men te werken aan het ontwerp voor het 'OmniMover'-systeem. De schelpvorm van het wagentje was een ontwerp van Gurr, en hij bracht ook verdere veranderingen aan (zoals het omkeren van de hoek van de veiligheidsbaar) nadat het systeem zijn doeltreffendheid had bewezen in de 'Adventure Thru Inner Space'-attractie.      

TOT SLOT

Tot vandaag blijft het Haunted Mansion een ongeëvenaarde attractie wat betreft het aantal decorelementen, groot en klein, en de graad van complexiteit in de gethematiseerde detaillering. Ook al is de originele Disney-spookattractie meer dan dertig jaar uit, het Haunted Mansion blijft een van de populairste attracties in het Park, wat ook het geval is voor zijn 'opvolgers' in de drie andere Disney-Parken. Hun aantrekkingskracht is een eerbetoon aan de creativiteit en de kwaliteit in entertainment die Imagineers in hun werk nastreven. Wie eens voorbij de toegangspoorten van een Disney-spookhuis is gestapt, zal blijven gniffelen over de uitrekkende schilderijen, zal verwonderd blijven staren naar de doorschijnende en dansende geesten in de bankethal, en zal in 'geestig' gezelschap het huis verlaten om zich opnieuw te vervoegen bij de 999 ghost, goblins en ghouls temidden van buitengewone en verbijsterende effecten. 

Deze 'geestige' editie van 'Onder de Loep' kwam mede tot stand dankzij de onschatbare informatie over de geschiedenis van het Haunted Mansion verzameld door Jack E. Janzen en Leon E. Janzen (The E-Ticket) en door Chef Mayhem (Californië, USA). Ere wie ere toekomt…

In 'Onder de Loep' van MTM 24 maken we een gedetailleerde vergelijking tussen de vier Disney-spookhuizen: de Haunted Mansions van Disneyland (1969), Walt Disney
World (1971), Tokyo Disneyland (1983) en Phantom Manor in Disneyland Paris (1992).

Tekst ©MTM (Peter Goessens)

  

Terug naar rubrieken van MTM fanblad